![](../../ikony/hutniczy.jpg) |
Cmentarz Hutniczy w Gliwicach /
Der Hüttenfriedhof
in Gleiwitz
Biografie pochowanych osób / Biografien
|
![](../../ikony/biografie.jpg) |
Carl Schottelius
1795 – 7.01.1882
![](portret.jpg)
fotografia w albumie zdjęć Wilhelma Beermanna
znajdującym się w zbiorach Muzeum w Gliwicach |
|
Urodził się
w Clausthal jako syn Johanna i Charlotte z domu Winter.
Ojciec Carla był
pracownikiem
miejscowych
kopalni, a
ponadto nauczał
rysunku w szkole
górniczej,
pełnił też
funkcję mistrza
zmianowego i
mistrza
kreślarskiego.
Clausthal było miejscowością typowo górniczą, znaną z działających
tam od XVI wieku kopalń rud metali. Ponadto od 1775 roku w mieście
tym działała słynna Szkoła Górnicza (Bergschule), którą w 1865 roku
przekształcono w Akademię Górniczą. Ciekawostką związaną z
ową uczelnią jest fakt, iż jednym z założycieli szkoły był
starosta górniczy Carl Friedrich von Reden, wuj Friedricha
Wilhelma grafa von Redena, działającego na Górnym Śląsku.
Pierwsze wzmianki o obecności
Schotteliusa na terenach Śląska pochodzą z drugiego dziesięciolecia
XIX wieku. Wymieniany był on w tamtym okresie w licznych wykazach
wytwórców i publikacjach, m.in. informacje o nim możemy znaleźć w „Maschinenenbauer” z
Opola z 1814 roku, gdzie Schottelius wymieniany jest jako
budowniczy maszyn parowych.
Z roku 1842 pochodzi kolejna
informacja o Karlu Schottelius’ie. Kiedy w marcu 1841 roku
Senat Wolnego Miasta Kraków zdecydował o budowie stabilnego
mostu na Wiśle, mającego zastąpić most pływający
(pontonowy), z zadaniem budowy zwrócono
się do Żyda Loebel’a (Leibl) Judkowicz’a. Rozpoczęcie
budowy tego drewnianego mostu przedłużało się jednak z powodu
zmian wartości pieniądza. Kiedy władze austriackie powierzyły
w końcu to zadanie inżynierowi budowy mostów nazwiskiem
Kutschera, zawarł on 23 maja 1842 roku umowę na dostawę
czterokonnej maszyny parowej z pruskim, królewskim inżynierem
maszynowym Karlem Schottelius’em. Maszyna parowa miała być
wykorzystana do wbijania pali w dno rzeki.
|
|
16 maja 1830
roku, Carl ożenił się z Sophie Christiane Auguste
Holzhausen (ur.5.04.1812), córką konstruktora maszyn
Augusta Holzhausena i Johanne Christiane Wilhelmine z domu Zweigl.
|
![](OW_28z1829_14-07.jpg)
OW nr
28 z 14.07.1829
r. |
![](OW_20z1830_18-05.jpg)
OW nr
20 z 18.05.1830
r.
|
|
![](Frau-Schottelius.jpg)
fotografia w albumie zdjęć Wilhelma Beermanna
znajdującym się w zbiorach Muzeum w Gliwicach |
Zamieszkali przy dzisiejszej ulicy Jagiellońskiej (dawna
Kronprinzenstrasse). Co do numeracji domów, to jeszcze próbuję to ustalić.
W spisie
mieszkańców
z 1852
roku
podany
jest nr
104
(choć
podobno
oznacza
to
kolejność
odwiedzania
domów
przez
spisujących),
12 lat
później
jest to
nr 18. Według spisu z grudnia 1852 roku pod
tym adresem mieszkało również czworo ich dzieci:
Carl –
(26.03.1831
OW nr
15 z 12.04.1831
r.
– 2.11.1915)
Gustav
– (ur.
27.10.1837
OW
nr
45 z
6.11.1837
r.
i nr
51 z
18.12.1837
r.)
Laura –
(ur.
14.09.1839
OW
nr 37 z
16.09.1839
r. i
nr
41 z
15.10.1839
r.)
Minna
(Sophie
Wilhelmine)
–
(7.08.1847
OW nr
33 z 10.08.1847
r. i nr
36 z 31.08.1847
r.
– 12.05.1930)
![](adres-1852-1.jpg)
Acta des
Gemeinde-Vorstandes
der
Stadt
December
1852
sygn.
15/1 94
–
Archiwum
Państwowe
w
Katowicach,
Oddział
w
Gliwicach
Mieli
wcześniej również synów Wilhelma (15.10.1832
OW nr
49 z 4.12.1832
r.
– 4.06.1833
OW nr
24 z 11.06.1833
r.)
i Ernsta
(ur.
25.08.1834
OW nr 34 z 25.08.1834
r.)
|
W spisie
1864–1867
zgadzają
się:
Carl
(1831) i
Minna
(1847),
Gustav i
Laura
mają
podany
nieprawidłowy
wiek no
i nie
wiadomo
skąd
pojawia
się
Oscar
(1834).
|
![](adres-1864.jpg)
Stadtarchiv
– Völkszahlung...
1864–1867
sygn.
15/1 100
–
Archiwum
Państwowe
w
Katowicach,
Oddział
w
Gliwicach |
|
Może
dzięki
poniższej
mapce
uda się
ustalić
w
przestrzeni
obecnego
miasta,
kto
gdzie
mieszkał.
|
|
![](sytuacja-1.jpg) |
|
![](../Holzhausen/rodzina.jpg)
żona i
córki
Schotteliusa:
Laura
pośrodku
górnego
rzędu,
Minna
pierwsza
z prawej
(Muzeum
w
Gliwicach) |
|
Carl
Schottelius (senior) zmarł
7.01.1882 roku (OW nr 8 z 10.01.1882
r.) w Gliwicach na
zapalenie płuc i został pochowany na Cmentarzu Hutniczym.
|
![](../../dokumentacja/nekrologi/1882-01-08_Schottelius.JPG)
OW
nr 7 z
8.01.1882
r. |
![](OW_10z1882_12-01.JPG)
nr
10 z 12.01.1882
r. |
|
![](../../ikony/3dde.gif)
Carl
Schottelius
ist als Sohn von Johann und Charlotte (geb. Winter) geboren. Im Jahre 1824
wurde er mit
der Organisation von Maschinenwerkstatt an der Königlichen Hütte
in Malapane anvertraut. Damals war er Maschinenmeister. Schon nach zwei Jahren
gewannen die Produkte der Werkstat eine Auszeichnung während der Breslauer
Industrieausstellung. Die grösste Errungenschaft von Schottelius und seinen
Jüngern war die Gestaltung und Konstruktion einer Kettenhängebrücke in Malapane,
die am 12. September 1827 in Auftrag gegeben wurde. Schottelius heiratete am 16.
Mai 1830 mit Sophie Holzhausen. Sie hatten fünf Kinder: Carl, Wilhelm, Gustav,
Laura und Minna. „Maschinenfabrik von C.Schottelius”
wurde unter den bedeutendsten Maschinenherstellern in Gleiwitz gennant. Die
Firma übernahm dann sei Sohn, Carl.
Übersetzung: Krystyna Koch
|
|
![](../../ikony/3duk.gif)
Carl Schottelius was born as son of Johann and Charlotte nee
Winter. In 1824 he was commissioned to arrange the machinery plant in Malapane
Royal Foundry in Ozimek, as he was an machinery Master at that time. Two years
later this machinery Plants wares were prized during the Industrial Exhibition
in Wrocław. The biggest achievement of Schottelius and his apprentices was the
design of the chain bridge, manufactured in Ozimek Foundry, and given into usage
in 1827. He got married Sophie Holzhausen on 16th May 1830. They had five
children: Carl, Wilhelm, Gustav, Laura and Minna. His company
„Mashinenfabrik von C.
Schottelius”, mentioned as one of the most important machines producers in
Gliwice, was succeeded by his oldest son Carl.
Translation:
Ewa
Hordyniak
|
W roku 1824 powierzono
Schotteliusowi zorganizowanie warsztatów maszynowych w Królewskiej Hucie Malapane w Ozimku –
był już wtedy mistrzem maszynowym. Już w 1825 roku, tokarki, młyny
rozdrabniające i
imadła zdobyły
wyróżnienia na
Wrocławskiej
Wystawie
Przemysłowej.
Największym
osiągnięciem
i
potwierdzeniem
doskonałych
umiejętności
mistrza
Schotteliusa
i jego
uczniów był
zaprojektowany
przez niego
i w całości
wykonany w
Hucie
Malapane
łańcuchowy
most
wiszący,
będący
pierwszym w
Europie
całkowicie
wykonanym z
żelaza
mostem,
służącym
ludności po
dziś dzień.
Idea
powstania
mostu wiąże
się ze
zmiana
stosunków
wodnych na
rzece Mała
Panew. W
1824 roku
zaistniała
więc
konieczność
budowy
nowoczesnej
zapory,
której celem
było
zapewnienie
Hucie
odpowiedniej
ilości wody
niezbędnej
do napędu
urządzeń.
Plany
inwestycyjne
objęły też
budowę
nowego mostu
na drodze
hrabiego
Renard’a
(Graff
Ranard
Strasse),
która
prowadziła z
Opola do
Dobrodzienia
przez tereny
huty.
|
![](most-szkic.jpg)
Oberschlesien
im Bild nr
2/1932
r. |
|
![](most-1.jpg) |
![](most-2.jpg) |
|
Most był na
owe czasy
dziełem
niezwykle
nowatorskim
i
pionierskim.
Na
murowanych
przyczółkach
po obu
stronach
rzeki
ustawiono po
dwa filary,
które
wykonane
zostały z
ażurowych,
odlewanych
płyt
skręcanych
śrubami.
Były one
wykonane w
kształcie
ostrosłupów
o ściętych
wierzchołkach
i wraz z
łączącymi je
ażurowymi
belkami
tworzyły
rodzaj
portalu.
Przęsło
mostu
zostało
zawieszone
na cięgnach
z
pojedynczych
prętów, a
odciągi
zakotwione
na stałe w
gruncie
wykonane
zostały z
łańcuchów o
kutych
ogniwach
łączonych
sworzniami.
Jezdnię
tworzyły
drewniane
belki.
Most ma
31,5 m
długości i
6,6 m
szerokości.
Jego budowa
pochłonęła
57 ton
odlewów
żeliwnych i
14 ton
stali.
Nośność
obliczeniowa
wynosiła 3
tony,
natomiast w
praktyce
most
wytrzymywał
obciążenia
aż
pięciokrotnie
większe. O
mistrzostwie
inżynierskim
Schotteliusa
świadczy
również
fakt, że
most
przetrwał
wielką
powódź w
1830 roku,
kiedy to
całkowitemu
zniszczeniu
uległa
zapora wodna
na Małej
Panwi.
Dnia 26
września
1827 roku
przeprowadzona
została
próba
nośności
mostu.
Dokonano
tego poprzez
przepędzenie
75 sztuk
bydła
zebranego w
okolicznych
wioskach.
Uroczyste
otwarcie
mostu
nastąpiło w
1827 roku.
Dokonali go
nadinspektor
hutniczy
Freitag,
kierownik
huty oraz
Carl
Schottelius,
projektant i
budowniczy
mostu.
Towarzyszył
im radca
prawny
Johann
Friedrich
Julian von
Reil,
przedstawiciel
Wyższego
Urzędu
Górniczego z
Wrocławia,
który jako
pierwszy,
wieziony
zaprzęgiem,
dostąpił
przejazdu
nowym
mostem.
W lipcu 2009
roku most
został
rozebrany,
poddany
gruntownej
renowacji,
a następnie
złożony
ponownie i
iluminowany.
3 maja 2011
roku został
oddany
ponownie do
użytku. Co
więcej w
wyniku
porozumienia
władz miasta
i huty,
znajduje się
teraz na
terenie
ogólnodostępnym.
|
![](most-3.jpg) |
![](most-4.jpg) |
|
![](OW_6z1829_10-02-.jpg)
OW nr
6 z 10.02.1829
r. |
|
Oprócz
pracy na
rzecz
hut w
Gliwicach
i
Ozimku,
Carl
Schottelius
prowadził
również
własną
firmę
„Maschinenfabrik
von
C.Schottelius”. Firma
ta
wymieniana
była
wśród
najważniejszych
producentów
maszyn w
Gliwicach.
|
![](anons.jpg) |
![](OW_11z1882_13-01.jpg)
„Der Oberschlesische Wanderer”
nr 33 z 17.08.1835
r.
|
|
|
A tu
lokalizacja
tej
fabryki
na
planie
miasta z
ok. 1890
roku |
|
|
![](lokalizacja.jpg) |
![](legenda.jpg) |
|
Po śmierci
Schotteliusa
jego firmę
przejął jego syn, również Carl
(26.03.1831–2.11.1915).
|
![](Schottelius-jr.jpg)
fotografia w albumie zdjęć Wilhelma Beermanna
znajdującym się w zbiorach Muzeum w Gliwicach |
W 1892
roku firma Schottelius znajduje się w spisie górnośląskich firm,
również
od tego
roku
„C. Schottelius –
właściciel fabryki” albo
„C. Schottelius –
producent maszyn” pojawia się regularnie na liście ofiarodawców na cele dobroczynne, drukowanej
w „Der Oberschlesiche
Wanderer”. Po raz ostatni znajdujemy go tam w wydaniu z 1
grudnia
1897
roku.
Po 1897 roku brak
wzmianek związanych z działalnością rodziny Schottelius w
Gliwicach. Prawdopodobnie w tym roku Carl junior opuścił miasto. Posesję przy u. Jagiellońskiej
11 wraz z fabryką przejęła sąsiednia firma –
Huldschinsky AG,
która w późniejszych książkach adresowych podawana jest jako właściciel obiektów
pod tym adresem. W spisach firm z lat 1901 i 1902 firmy C. Schottelius już nie ma.
Nie ma
również tego nazwiska wśród
mieszkańców Gliwic ani w najstarszym dostępnym spisie z roku 1908,
ani w
następnych
wydaniach.
Carla
oraz
jego
niezamężną
siostrę
Sophie
Wilhelmine
odnajdujemy
wiele
lat
później
we
Wrocławiu.
Mieszkali
przy
Lűtzowstr.
3 (ob.
u.
Miernicza).
Wg aktu
zgonu
Carl był
kawalerem
i zmarł
w 1915
roku w
szpitalu
braci
miłosierdzia.
Sophie
zmarła
15 lat
później.
|
![](geschwister-Breslau.jpg) |
|
![](Oskar.gif)
Oskar –
w
albumie
podpisany
jako
wnuk
Carla
Schotteliusa
fotografia w albumie zdjęć Wilhelma Beermanna
znajdującym się w zbiorach Muzeum w Gliwicach
|
|
Dokumenty USC
|
|
|
akt zgonu Carla Schotteliusa seniora |
akt zgonu Carla Schotteliusa juniora |
akt zgonu Sophie Wilhelmine Schottelius |
|
|
|
|
Nagrobek symboliczny – 2010 |
![](../../ikony/nagrobek_link.jpg) |
Materiały źródłowe:
Państwowe Archiwum w Krakowie, Archiwum Wolnego Miasta Kraków, Sygn.
WMK VI-10, 1816–1846, Fasz. Mosty, Bl. 189, 197–199, 205–207
Dingler J.G. Dr.; Polytechnisches Jurnal, Stuttgart, Jahrgang 1822
Juros J.T.; Mosty z Pruskiej Królewskiej Huty Malapane w Ozimku –
Die Brücken aus der Preußisch-Königlichen Hütte Malapane in
Malapane”
Matschoss C.; Die Entwicklung der Dampfmaschine, Berlin 1908, s.169
Nietsche B., Historia miasta Gliwice, przekł. S.Rosenbaum, Gliwice
2011
Archiwum Państwowe w Katowicach, Oddział w Gliwicach
– USC/zgony – 1882 nr 7
– Der Oberschlesische Wanderer
– Oberschlesische Zeitung
– Akta rodzin gliwickich
– Acta des Gemeinde-Vorstandes der Stadt Gleiwitz, Dezember 1852,
sygn. MGl 94
Oberschlesisches Firmen- und Adressbuch, Oppeln 1892
Zdjęcia archiwalne:
portrety rodziny Schottelius znajdują się w zbiorze zdjęć Wilhelma
Beermanna w Muzeum w Gliwicach,
stare pocztówki i prasa archiwalna
Zdjęcia współczesne: Małgorzata Malanowicz |
|